Adequatio Intellectus Et Rei

Blog για όλους και για όλα

Η προέλευση της θρησκείας ως πολιτισμικό φαινόμενο

Posted by geysser στο Νοέμβριος 10, 2009

Θέλω να ξεκινήσω το παρόν άρθρο με εναν μίνι πρόλογο, στον οποίο νοιώθω ότι πρέπει να ξεκαθαρίσω κάποια πράγματα, προς αποφυγήν τουλάχιστον παρεξηγήσεων. Πρώτον, δεν είμαι ανθρωπολόγος. Δευτερον, δεν είμαι φιλόσοφος. Τρίτον, δεν είμαι οποιουδήποτε είδους επιστήμονας. Ό,τι ακολουθήσει στις επόμενες γραμμές, δεν είναι παρά μια απόπειρα ταξινόμησης των σκέψεων που έχω κάνει κατα καιρούς πάνω σε ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα που έχει θέσει ποτέ η Φιλοσοφία: ποιά η προέλευση του θρησκευτικού φαινομένου.
Δεν προσπαθώ να δώσω απάντηση στο ερώτημα αυτό – τόνοι μελάνης έχουν χυθεί και δεκάδες δάση του Αμαζονίου έχουν καταστραφεί ανά τους αιώνες σε απόπειρα απάντησης χωρίς, μέχρι τώρα, ικανοποιητικά αποτελέσματα. Εξάλλου, δεν έχω τα απαραίτητα προσόντα για να επιχειρήσω καν κάτι τέτοιο, γιαυτό θα περιοριστώ μόνο στο να καθορίσω μια γραμμή σκέψης για τον επίδοξο αναγνώστη που έχει κάποιο ενδιαφέρον για το συγκεκριμένο πρόβλημα.

Καταρχήν, τι είναι θρησκεία;
Ο ορισμός είναι λίγο δύσκολος. Γενικά, πρόκειται για ένα σύστημα ιδεων το οποίο, μέσω τελετουργίας, πίστης, συμβολισμών και αναφορών σε κάποια θεότητα/θεότητες, υπερφυσικά όντα ή υπερφυσικές δυνάμεις, προσπαθεί να δώσει όχι μόνο εξηγήσεις, αλλά και υπέρτατο νόημα σε ανθρώπινες εμπειρίες (Clifford Geertz, Religion as a Cultural System, 1973).Προσωπικά δεν εχω κανενα ιδιαίτερο πρόβλημα με τον ορισμό αυτό, και με τα τέσσερα σημεία που παρουσιάζονται στον ορισμό αυτό θέλω να προχωρήσω.

Ως τελετουργία ορίζεται το σύνολο πρακτικών, συνήθως συμβολικών, που καθορίζεται από μια θρησκεία ή από την παράδοση.Τα τελετουργικά δεν λαμβανουν υπ’οψη προσωπικές ερμηνείες των τυπικών τους, ενώ σπάνια ενσωματόνουν λογικές διαδικασίες ή αναγκαιότητες. Είναι αυστηρά καθορισμένα, κινούνται δογματικά και, στην συντριπτική πλειοψηφία τους, δεν έχουν κανένα πρακτικό αποτέλεσμα. Μπορούμε να καθορίσουμε ένα σημείο προέλευσης, αν αναλογιστούμε τον τρόπο με τον οποίο δουλεύει ο εγκέφαλος μας: είμαστε ένα είδος που δουλεύει με πρότυπα (pattern seeking animal). Κι εκεί που δεν υπάρχουν πρότυπα ή εκεί που αδυνατούμε να τα βρούμε, έχουμε την τάση να τα δημιουργούμε μόνοι μας. Οι προλήψεις (superstitions) έχουν την ίδια προέλευση. Και το είδος μας δεν είναι το μόνο που παρουσιάζει τέτοιες συμπεριφορές (Skinner, B.F. «‘Superstition’ in the Pigeon,» Journal of Experimental Psychology #38, 1947)

Το φαινόμενο της πίστης – η άκριτη αποδοχή προτάσεων χωρίς εξέταση των δεδομένων – δεν διαφέρει και πολύ. Και πάλι,  θεωρώ  ότι προέρχεται από τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου μας, και ιδιαίτερα στην φάση της παιδικής ηλικίας. Ο μαθησιακός μηχανισμος του ανθρωπίνου είδους είναι σχεδιασμένος να κάνει κάποια λογικά άλματα. Ακούγεται – και είναι – λογικό : όταν βρίσκεσαι αντιμέτωπος με μια τίγρη, δεν χρειάζεται να κάνεις ολόκληρη ανάλυση για να καταλάβεις ότι πρέπει να το βάλεις στα πόδια. Η τίγρη δεν έχει σκοπό να συζητήσει μαζί σου, έχει σκοπό να σε κάνει το επόμενο γεύμα της. O Dan Dennett περιγράφει την παραπάνω συμπεριφορά ως «υιοθέτηση προθετικής στάσης». Επειδή όμως ο μηχανισμός είναι γενικά ατελής – κάθε βιολογικός μηχανισμός παρουσιάζει ατέλειες και λάθη – πολλές φορές τα λογικά άλματα είναι πάρα πολλά, οδηγώντας σε λάθος συμπεράσματα. Μίλησα πιο πάνω για παιδική ηλικία, γιατί σ’αυτή την φάση έχουμε τις περισσότερες ελλείψεις ως προς την αξιολόγηση του περιβάλλοντός μας. Βέβαια, στην σημερινή εποχή, είναι κάπως δύσκολος να βρεθείς αντιμέτωπος με μια τίγρη, αλλά οι μηχανισμοί συμπεριφοράς έχουν τον τρόπο να επιμένουν σθεναρά.

Ο συμβολισμός – η χρήση συμβόλων που αναπαριστούν ιδέες, συναισθήματα ή φαινόμενα – είναι, γενικά, κάτι που είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Τόσο ο Freud όσο και ο Jung, υποστηρίζουν ότι προέρχεται από την ανάγκη μας να συγκρατούμε πληροφορίες με τρόπο που να επιτρέπει εύκολη πρόσβαση (διαφέρουν στο κατα πόσο ο συμβολισμός είναι ατομική υπόθεση – Freud – ή μπορεί να είναι συλλογική – Jung). Οι εμπειρίες μου με οδηγούν στο δεύτερο και η λογική λέει ότι, αφού ζούμε όλοι σε παραπλήσια περιβάλλοντα, είναι αναμενόμενο πως οι επι μέρους συμβολισμοί θα αναπτυχθούν με παρόμοιο τρόπο. Πάντως, προσφέρεται μια λογική υπόθεση προς εξέταση σχετικά με την προέλευση του συμβολισμού.

Τέλος, οι αναφορές σε υπερφυσικές οντότητες/δυνάμεις, ό,τι δηλαδή αποκαλείται θεότητα, έχει άμεση σχέση με την τάση προς προσωποποίηση ιδεών, η οποία τάση πρέπει να πηγάζει από την κοινωνική μας φύση. Αυτή η φύση μας κάνει επιτακτική την παρουσία άλλων, ακόμη κι εκεί που δεν υπάρχουν. Είναι δύσκολο να σκεφτούμε ένα φαινόμενο με όρους άλλους από τους ανθρώπινους ( το βλέπουμε αυτό σε όσους προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την ομοφυλοφιλική συμπεριφορά άλλων ειδών).

Συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω, η θρησκεία είναι αποτέλεσμα συγκερασμού ανθρωπίνων συμπεριφορών, συμπεριφορών οι οποίες είναι λίγο εως πολύ αναμενόμενες από βιολογική και εξελικτική σκοπιά – δεν είναι δύσκολο να δεις το εξελικτικό πλεονέκτημα όλων των παραπάνω. Η θρησκεία όμως δεν είναι αυτοσκοπός των παραπάνω συμπεριφορών. Μάλλον πρόκειται για πάρεργο, για «υποπροϊόν» αν θέλετε, των παραπάνω, αλλά σίγουρα και πολλών άλλων, συμπεριφορών. Σίγουρα μπορεί να γίνει περαιτέρω ανάλυση των θέσεών μου – και αυτό ακριβώς θέλω να προκαλέσω – αλλά θα καταλήξω σε ένα συμπέρασμα: ότι η θρησκεία είναι ένα απολύτως φυσικό φαινόμενο, εξηγήσιμο με φυσικούς όρους, και ότι κάποτε, κάποιοι, θα κάνουν καλύτερη δουλειά από εμένα ή τόσους άλλους, παραχώνοντας και αυτό το «Μεγάλο Ερώτημα» στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας.

Advertisements

12 Σχόλια to “Η προέλευση της θρησκείας ως πολιτισμικό φαινόμενο”

  1. zekia said

    Γενικά θεωρώ τη θρησκεία ένα εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα για τον καθένα απο μας και γι’ αυτό αποφεύγω να το συζητώ. Αυτό που πιστεύει ή που δεν πιστεύει ο καθένας απο μας είναι κάτι πολύ βαθύ και πολύ προσωπικό. Τόσο προσωπικό που τις περισσότερες φορές ακόμα και μια οποιαδήποτε προσπάθεια ανάλυσής του, μπορεί να προσβάλλει το άτομο αυτό.
    Επίσης ο καθένας αντιλαμβάνεται τη θρησκεία με τελείως διαφορετικό τρόπο. Ακόμα κι αν 1000 άτομα συμφωνούν στα ίδια δόγματα, τελετουργικά, έχουν φαινομενικά τα ίδια πιστεύω, μέσα τους αισθάνονται ένα διαφορετικό Θεό, μια διαφορετική δύναμη. Αυτό κάνει τη θρησκεία μια ακόμα πιο προσωπική υπόθεση.

  2. geysser said

    Zekia
    Υπάρχει κάτι που δεν καταλαβαίνω σε αυτά που λες.Γιατί κάποιος να προσβληθεί από μια ανάλυση της θρησκείας;;;

  3. […] άρθρο έχει δημοσιευτεί στο ιστολόγιο Adequatio intellectus et rei, όπου γίνεται ο […]

  4. […] άρθρο έχει δημοσιευτεί στο ιστολόγιο Adequatio intellectus et rei, όπου γίνεται ο […]

  5. Mastor said

    Κι όμως (αναφέρομαι στον πρόλογο) το παραπάνω άρθρο το θεωρώ άρθρο αναφορά για συζήτηση με έναν Θεϊστή

    Ευχαριστώ :-)

  6. Batcic said

    @Geysser
    Μπορώ να απαντήσω μόνο με ένα Exactly. Ιδίως για το συμπέρασμα σου της τελευταίας παραγράφου.

    @Zekia
    Πέρα από το ερώτημα του Geysser (γιατί να προσβληθεί κάποιος από την ανάλυση της θρησκείας), έχω να ρωτήσω και κάτι άλλο. Από που προκύπτει ότι η θρησκεία είναι το απόλυτα προσωπικό ζήτημα; Η κοινή παρατήρηση μας δείχνει ότι:
    – Κανένας δεν έφτασε εκεί από προσωπική αναζήτηση παρά μόνο από γονική παροχή και κατήχηση.
    – Αν ήταν προσωπικό ζήτημα, δεν θα είχε διαχειριστές (τον κλήρο) και δεν θα είχε προγραμματισμένα μαζικά τελετουργικά (π.χ. η πρωινή λειτουργία της Κυριακής) αλλά αυθόρμητες προσωπικές εκδηλώσεις.

  7. fidelio said

    Νομίζω ότι η μελέτη της θρησκείας ως πολιτιστικού φαινομένου έχει διαδωθεί και «αναπτυχθεί» ευρύτατα τον 20ο αιώνα. Μπορεί η θρησκεία ως πολιτιστικό φαινόμενο να μπει στο χρονοντούλαπο της ιστοριας; Ίσως ναι, αλλά η θρησκεία ενέχει και και ένα στοιχείο που δεν μπορει να εξεταστεί αποκομμενο από την προσωπική δίασταση του καθενός, και αυτό είναι ο τρόπος που ο καθένας μας καλείται να διαχειριστεί την σχέση του με το μεταφυσικό, με αυτό που ενδεχομένως νιώθει ότι τον ξεπερνα.

    Η μελέτη της θρησκείας ως πολιτιστικού φαινομένου είναι ασφαλώς πολύ χρήσιμη αλλα θα μπορούσε να έχει την ίδια βάση με την μελέτη της τέχνης π.χ. ως πολιτιστικού φαινομένου. Αφήνει όμως απέξω μια διάσταση που δεν μπορει κανεις να την μελετήσει παραμόνο μέσα από την σχέση, και όχι από την απόσταση που χωρίζει τον παρατηρητη-μελετητη με το αντικείμενο της μελέτης του. Σε αυτή τη βάση (δυστυχως και ατυχώς κατά τη γνώμη μου) προσεγγίζεται και το ερωτημα του αν υπαρχει θεος ή όχι. Λες και θα είχε καμια σημασια το θέμα έξω από την σύναψη σχέσης με κάποιο θεϊκό.

    Η θρησκεία ως θεσμος μπορει να μελετηθει μεσα απο την προσέγγιση που παρουσιάζεις. Κατα τη γνώμη μου αυτό που είναι το πιό ενδιαφέρον είναι η σχέση του φυσικού με τον μεταφυσικό μας εαυτό.

    Αυτό βεβαίως είναι θέμα άλλης συζήτησης και άλλου ποστ:-) Δεν θα επεκταθώ περισσότερο.

    Καλό βράδυ…

    • geysser said

      Αυτό που δεν καταλαβαίνω, αγαπητέ μου Fidelio (btw, καλώσήλθες στο νέο μου σπίτι!), είναι τι εννοςίς με τον όρο «μεταφυσικό εαυτό».

      • fidelio said

        Λέγοντας «μεταφυσικό» εννοώ αυτό που δεν αφορά την φυσική-περατή-υλική-αισθητη μας ύπαρξη. Η εσωτερική μας ζωή είναι μερος του μεταφυσικού μας εαυτού. Η φαντασία μας. η νόησή μας. Αυτό που αποκαλόυμε πνευματικό, εννοώντας το ως μη-υλικό, πέρα από τις αισθήσεις. Οι ιδέες μας ας πούμε είναι μή υλικές. Η φαντασία, τα όνειρα, το κοινωνικό φαντασιακό κατα τον Καστοριάδη, η έμπνευση, το ΄δεος που ενδεχομενως νιώθουμε απέναντι σε κάτι που μας ξεπερνά και νιώθουμε την επιθυμία να υπερβούμε τον εαυτό μας ως περατού όντος.

        Η εμπνευση ενός καλλιτεχνικού εργου για παράδειγμα είναι δημιούργημα της εσωτερικής μας ζωής. ειναι εκεί που οι μορφές που μας προσπορίζουν οι αισθήσεις αναμορφώνονται και αποκτούν στοχαστική διάσταση. Οι καλλιτεχνικές μορφές φέρουν το νόημά τους και εδώ η λογικής της φθοράς και της περατότητας δεν επιδρά.

        Η σύλληψη ενός γεωμετρικού θεωρήματος, πραγματοποιείται σε ένα κόσμο που δεν είναι φυσικά αυτός των αισθήσεων. Κι όμως, ο κόσμος της μαθηματικής λογικής και υπάρχει και ισχύει ποικιλότροπα ανεξάρτητα από την υλική του παρουσία. ΚΑτα τον Πόππε δε, οι ιδέες μας όχι μόνο υπάρχουν αλλα ειναι και πραγματικές καθώς επηρεάζουν τη ζωή μας στην υλίκη της διάσταση, παρά το ότι οι ίδιες δεν είναι υλικές.

        Ως τρίτο παραδειγμα θα ανέφερα τον έρωτα (τον οποίο δεν πολυσυμπαθείς αν θυμάμαι από κάποιο παλαιότερο ποστ σου). Η έκφραση ενός ερωτικού συναισθήματος δεν μπορεί να αναλυθέί εξαντλητικα στην βιολογική της λειτουργία, καθώς συνεργεί σε αυτό και η φαντασία ακι η νόηση, δηλαδή η ςσωτερική πνευματική μας ζωή που δεν μπορεί να μετρηθεί ή να προσεγγιστεί με τα μέτρα ου εξωτερικού υλικού περατού κόσμου.

        Δεν ξέρω αν έγινα αρκετα κατανοητός ώστε να μην προκαλέσω ερωτήματα που δεν θα έχουν σχεση με το ποστ (και αυτό θα μας απομακρύνει σίγουρα από το θέμα σου). Όπως η μελέτη της θρησκείας ως πολιτιστικού φαινομένου δεν εξαντλεί το θέμα της σχέσης μας με ότιδήποτε μπορει να αποκαλείται θεϊκό (προσοχή, δεν λέω «Θεος»), παρότι εξηγεί αψογα την κοινωνική διάσταση, έτσι και η μελετη, για παρα΄δειγμα, της τέχνης ως πολιτιστικού φαινομένου δεν μπορεί να εξαντλήσει το φαινόμενο «τεχνη» σε προσωπικό επίπεδο. Για να γίνει αυτό θα πρέπει να προσεγγίσουμε αυτες τις περιπτώσεις μέσα απο την σχέση μας με αυτά, και όχι μόνο εξωτερικά ως παρατηρητές που έχουν απέναντι τους αντικείμενα.

        Πάντως το ποστ σου στον χώρο που κινείται, είναι καατοπιστικότατο:-)

  8. geysser said

    Fidelio,
    Αυτός ο «μεταφυσικός» εαυτός, όπως τον εννοείς (και όπως τον εξήγησες), παρουσιάζει ένα ανυπέρβλητο κενό: πρέπει να αποδείξουμε ότι υπάρχει. Αλλά αυτό – κι εχεις δίκιο – είναι θέμα εκτός του συγκεκριμένου post. Κατα τα άλλα, ευχαριστώ!

  9. fidelio said

    Εξερταται τι εννοεις να αποδείξουμε. Να αποδείξουμε ότι έχουμε εσωτερική ζωη; Φαντασιά; Αφηρημενη σκεψη; Νόηση; ότι βλέπουμε όνειρα; Ότι όταν δημιουργούμε ένα έργο τέχνης η μορφή του υπαρχει πρώτα σε μη υλικη μορφη μέχρι να υλοποιηθεί;

    Επίσης, δεν κατα λαβαίνω (αν και υποπτέυομαι) ποιόν τροπο θεωρείς κατάλληλο για απόδειξη. Αυτον της επαλήθευσης μέσω της αισθητηριακής εμπειρίας;

    Ίσως σε κάποιο άλλο ποστ…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: